Gurbetçiler İçin Zekât: Euro mu TL mi?

Almanya ve diğer Avrupa ülkelerinde yaşayan gurbetçiler zekâtlarını yaşadıkları ülkede de, Türkiye’ye gönderip orada da verebilirler; zekât kişinin üzerinde durduğu topraktan değil, sahip olduğu maldan dolayı farzdır. Asıl önemli olan, elde tutulan tüm varlıkları, ister euro ister lira olsun, zekât hesabının fiilen düştüğü tarihe yakın bir kurla tek bir para birimine çevirmek, her hesap için farklı ayların kurunu karıştırmamaktır. Almanya’daki gurbetçiler genellikle kazançlarının bir kısmını euro hesabında tutar, bir kısmını da Türkiye’deki tasarruf hesabına gönderir; işte bu ayrım hesaplama hatalarının en büyük kaynağıdır.

Zekât yaşadığınız ülkede mi verilmeli, yoksa Türkiye’ye mi gönderilmeli?

Zekâtın belirli bir yerde verilmesi gerektiğine dair bir şart yoktur. Çağdaş âlimlerin çoğunluk görüşü, zekât verenin dilediği yerde zekâtını verebileceği yönündedir; ister çalıştığı ülkede, ister Türkiye’de, ister üçüncü bir ülkede, yeter ki hak sahiplerine ulaşsın. Hatta birçok âlim zekâtın ihtiyacın daha fazla olduğu yere gönderilmesini tavsiye eder; Almanya’da veya başka bir Avrupa ülkesinde çalışan çoğu Türk gurbetçi için bu genellikle Türkiye anlamına gelir, çünkü ihtiyaç orada daha belirgindir.

Yaşadığınız ülkede vermek daha mı iyi?

Yerel olarak zekât vermenin de mantıklı sebepleri vardır. Yaşadığınız ülkede gerçekten ihtiyaç sahibi birini, bir camiyi veya güvenilir bir yardım kuruluşunu tanıyorsanız, oraya vermek tamamen caizdir ve bazen daha pratiktir, özellikle Türkiye’ye gönderilen paranın gerçekten hak sahibine ulaşıp ulaşmayacağından emin değilseniz. Bazı gurbetçiler zekâtlarını ikiye bölerler, bir kısmını Türkiye’ye gönderir, bir kısmını yerel olarak verirler. Her iki yol da geçerlidir; seçim şartlara ve güvene bağlıdır, tek bir yeri zorunlu kılan bir hükme değil.

Tüm varlıkları tek para birimine, tek bir tarihte çevirin

Çoğu gurbetçinin hata yaptığı nokta burasıdır. Almanya’da maaş hesabı, Türkiye’de tasarruf hesabı, belki biraz altını ve bazen eşiyle ortak hesabı olan biri, her biri farklı kur geçmişine sahip birden fazla para birimiyle karşı karşıya kalır. Yaygın hata, Türkiye’deki tasarruf hesabını üç ay önceki kurla çevirirken, mevcut euro hesabını bugünün kuruyla çevirmektir; oysa son kez kontrol edilen tarih farklı olduğu için bu tutarsızlık ortaya çıkar. Doğrusu, zekâtın fiilen düştüğü tarihi (genellikle malın nisaba ulaşmasından tam bir hicri yıl sonraki tarih) belirlemek ve tüm varlıkları yalnızca o tarihe olabildiğince yakın bir kurla çevirmektir. Dalgalı bir kur çiftinde birkaç haftalık fark bile sonucu belirgin şekilde değiştirebilir.

Havale ve transfer ücretleri zekâttan düşülmez

Zekâtı Türkiye’ye göndermenin maliyeti, ister banka havale ücreti, ister para transfer şirketinin komisyonu, ister elverişsiz kur farkı olsun, bu farzı yerine getirmenin kendi masrafınızdır, zekât miktarından düşülecek bir şey değildir. Zekâtınız 5.000 TL olarak hesaplandıysa, alıcıya tam 5.000 TL değerinde bir tutar ulaşmalı, transfer ücretini ise cebinizden ayrıca ödemelisiniz; tıpkı eksiksiz yerine getirmekle yükümlü olduğunuz başka herhangi bir mali sorumluluk gibi.

Mal iki ülkeye yayıldığında hangi nisap standardı uygulanır?

Nisabın kendisi belirli bir ülkeye bağlı değildir; uluslararası piyasada altının (87,48 gram) veya gümüşün (612,36 gram) güncel değerine dayanır ve bu değer hesap için kullandığınız para birimine çevrilir. Malı iki ülkeye yayılmış bir gurbetçi önce her şeyi tek bir para biriminde toplamalı, ardından bu birleşik toplamı aynı para biriminde ifade edilen nisapla karşılaştırmalıdır. Yaşanılan ülke için ayrı, Türkiye için ayrı bir nisap yoktur; dünyanın herhangi bir yerinde sahip olunan tüm mal tek bir hesapta birleştirilir.

Örnek hesaplama: Almanya’daki gurbetçi zekâtını Türkiye’ye gönderiyor

Almanya’da çalışan birinin 6.000 euro tasarruf hesabında, 2.500 euro değerinde altını ve Türkiye’deki tasarruf hesabında hâlâ duran 1.200 euro karşılığı parası olduğunu varsayalım. Her şeyi zekât tarihine yakın bir kurla liraya çevirdiğimizde: yaklaşık 210.000 TL (Almanya tasarrufu), 87.500 TL (altın) ve 42.000 TL (Türkiye tasarrufu), toplamda yaklaşık 339.500 TL eder. Yüzde 2,5 oranında zekât yaklaşık 8.488 TL’dir. Eğer bu parayı yüzde 2 komisyon alan bir havale şirketiyle gönderirse, komisyonu cebinden ayrıca öder; yani cebinden çıkan miktar 8.488 TL’den biraz fazla olur, ama alıcıya tam 8.488 TL karşılığı Türk lirası ulaşır.

Gurbetçi toplumunda bilinmesi gereken örf ve âdetler

Almanya başta olmak üzere birçok Türk gurbetçi topluluğunda, zekâtı cami dernekleri, cemaat komiteleri veya güvenilir aile ağları aracılığıyla toplayıp Türkiye’de bir akrabanın tedavi masraflarına yardım etmek veya yerel yetim ve dulları desteklemek gibi daha büyük ihtiyaçlara yönlendirme yönünde güçlü bir gayri resmi âdet vardır. Bu dini bir zorunluluk değil, mesafeye karşı pratik bir çözümdür: binlerce kilometre uzaktan ihtiyacı doğrudan doğrulamak yerine, kurulu ve güvenilir bir topluluk kanalına güvenmek genellikle daha kolaydır. Bu yolu tercih ederseniz, özellikle büyük miktarlar için bir tür makbuz veya teyit istemekte fayda vardır.

Gurbetçilerin sık yaptığı hatalar

En sık görülen hatalar şunlardır: Türkiye’deki tasarruf hesabını gözden uzak olduğu için tamamen unutmak; farklı varlıkları aylar arasında değişen kurlarla çevirmek; sırf kolaylık olsun diye zekâtın mutlaka yaşanılan ülkede verilmesi gerektiğini varsaymak; ve transfer ücretlerini ayrı bir masraf olarak değil, zekât tutarının bir parçası olarak görmek. Daha az yaygın ama gerçek bir hata da çifte ödemedir; kişi ailesi aracılığıyla gayri resmi olarak zekât verirken, aynı zamanda işvereninin veya bankasının otomatik bir kesinti yaptığını (nadir olsa da bazı İslami bankacılık ürünlerinde görülür) varsayar, ancak bunun gerçekten olup olmadığını hiç kontrol etmez.

Sıkça sorulan sorular

Kaynaklar: Zekât hesaplaması üzerine AAOIFI Şer’i Standartları, sınır ötesi zekât dağıtımı üzerine çağdaş fetva kurulu rehberliği, nisap değerlemesi için uluslararası altın ve gümüş spot fiyatları.